mavane khalaghiat

خلاقیت، مبانی و موانع

نظام آموزشی، تاحدودی نوعی یک شکلی و یکدستی دانش آموزان را دنبال می کند، که نقطه مقابل هر نوع ابتکار وخلاقیت است.

 حافظه محوری، تأکید بر پاسخ به جای پرسش، تک گویی و آموزش یک طرفه، حذف و انزوای دانش آموزان و معلمان پرسشگر و سؤال مند و فرهنگ سکوت از جمله ویژگی های دیگر نظام های آموزش غیرخلاق است.

با چنین مقدمه ای اگر فقدان آموزش های خلاق و خلاقیت را مسئله اساسی و بنیادین آموزش و پرورش بنامیم به بیراهه نرفته ایم. مقاله زیر با درک چنین نیاز و ضرورتی به موضوع خلاقیت، فرآیندها، عوامل و موانع آن پرداخته است؛ با هم می خوانیم:

 از خلاقیت تعاریف متعدد و مختلفی به عمل آمده است. آنچه مسلم است لازمه هرگونه تحول، پویایی و حرکت خلاقیت است. بنابراین اغراق نیست اگر بگوییم انسان در تمامی پیشرفت هایش مدیون تفکر خلاق است.

خلاقیت ابتدا از روان ناهوشیار سرچشمه می گیرد و ایده های جدید است که با آنچه در حال حاضر وجود دارد کاملاً متفاوت است. موچی یلی معتقد است: بارآوری در آنچه که مربوط به عقاید، اختراع، تفکر و تخیل است خلاقیت نام دارد. شاید به جرات به توان گفت که جامع ترین نظریه در باره خلاقیت مربوط به گیلفورد است.

 

وی با تحقیقات فراوان به این نتیجه رسید که توانایی های فکری انسان را نمی توان در یک بعد خلاصه کرد و آن را هوش یا چیزی شبیه آن نامید. وی با روش های آماری دریافت که قوای فکری انسان را می توان به ۱۵۰ عامل مجزا که هر یک به تنهایی قابل اندازه گیری است تقسیم کرد که به نظر او برخی از این خصیصه ها مستقیماً در ظهور خلاقیت مؤثرند که آنها عبارتند از:

۱ -انعطاف پذیری؛ نوعی تفکر فی البداهه و لحظه ای به هنگام مواجه شدن با شرایط و مسائل جدید است.

 

۲- اصالت؛ مقصود از اصالت توانایی فکر کردن فرد به راه های غیرمعمول، غیرعادی و جدید است.

۳- سیالی یا روایی؛ جریان برقراری ارتباط و تداعی در فکر، بیان و عقیده است و بیشتر به تعداد یا کمیت پاسخ های فرد اتلاق می شود. به نظر گیلفورد کمیت، کیفیت زا است یعنی هر چه تعداد بیشتری ایده خلق کنیم برای پاسخ های کیفی و مناسب احتمال بیشتری وجود دارد.

 

مثلاً اگر از ما خواسته شود با حروف «ف ب پ ق ه» کلماتی را بسازیم بیشترین کلمات ساخته شده توسط یک فرد نشان از روایی یا سیالی فکر اوست. این ۳خصیصه منجر به تفکر واگرا یا غیرمتعارف می شود. پس می بینیم که خلاقیت یک روند منفرد نیست بلکه مجموعه ای از جریان های فکری است که به تفکر واگرا (خلاق) منجر می شود. با وجود اینکه در نهایت این تفکر واگرا است که به خلاقیت منجر می شود ولی در این جریان تفکر همگرا نقش مهمی دارد به عبارت ساده تر بدون استفاده صحیح و کافی از تفکر همگرا تفکر واگرا امکان پذیر نخواهد بود.

● فرایند خلاقیت

به نظر می رسد خلاقیت در غالب موارد مراحل قابل تشخیصی را طی می کند که عبارتند از :

 

۱- مرحله آمادگی؛ کنجکاوی، درک مشکل، علاقه و آمادگی برای حل آن، مکالمه درونی با خود یا مکالمه خیالی بین خود و فردی دیگر از ویژگی های این مرحله است.

۲- مرحله نهفتگی؛ این مرحله حالت نیمه هوشیار و رؤیا مانند دارد؛ حالتی که انسان بدون وجود احساس ذهنی به کاری اشتغال دارد و به بینش هایی دست می یابد. کشف روابط موجود با استفاده از تجزیه و تحلیل درباره آنچه آموخته در این مرحله اتفاق می افتد.

 

۳- مرحله کشف و اشراق؛ در این مرحله جرقه بصیرت و دانایی ناگهان به ذهن می رسد که چنانچه با استدلال منطقی همراه باشد به حل مشکل می انجامد. در این مرحله کودکان اندیشه های خود را در قالب کلمات می ریزند.

۴ -مرحله مرور؛ در این مرحله برای رسیدن به هدف نهایی با تمرکز شدید فکری، پشتکار، توان فراوان و صرف نیرو به طور مرتب مسئله را دنبال می کنند و غالباً در خلوت و تنهایی کار انجام می شود.

 

● ویژگی های افراد خلاق

 

خلاقیت را نمی توان فقط در انحصار عده ای معدود دانست. خلاقیت در همه ما موجود است واین قابلیتی است که انسان را در مقامی بالاتر از دیگر موجودات قرار می دهد. توانایی های خلاق همچون سایر انواع هوش به درجات متفاوت در میان همه ما وجود دارد که آن ها را می توان به ۵ یا ۶ دسته تقسیم کرد:

۱- آفرینشگری و هوش: روان شناسان معتقدند همبستگی بین هوش و آفرینشگری زیاد است اما مطلق نیست. هوش بالا دلیلی بر داشتن قدرت آفرینشگری نیست هم چنان که قدرت آفرینشگری وابسته به هوش بالا نیست.

 

۲- آگاهی و حساسیت: آفرینشگران نسبت به محیط خود بیش از حد معمول حساس هستند. آنها در واکنش های افراد در خوانده ها و نوشته ها، در رنگ و بافت اشیاء چیزهایی می بینند و می فهمند که دیگران متوجه نمی شوند، بیشتر از دیگران دست به تجربه می زنند چون نیازمند تازگی در چیزهای بدیهی هستند و این آگاهی را به یک یا چند زمینه خاص محدود می کنند تا به تسلط دست یابند.

۳- انعطاف پذیری و ابتکار: فرد خلاق همواره راه های گوناگون را می پذیرد و می آزماید. چنانچه شیء را به او نشان دهند کاربردهای مختلفی برای آن ارائه می دهد که غالباً غیرمعمول است، ابتکار از بارزترین ویژگی های افراد خلاق است و پاسخگویی، ابراز عقیده هایی که کمتر شنیده می شود، توانایی استفاده از موقعیت ها به روش غیرمعمول به چشم می خورد.

 

۴- شک گرایی و پایداری: شک گرایی فرد خلاق همیشه او را از باورهای قراردادی رها می کند و در معرض اندیشه های نو و تازه قرار می دهد که برای رسیدن به آن خود را به خطر می اندازد. فرد خلاق همواره به ایده های پذیرفته شده مشکوک است. مرحله بعدی شک گرایی پایداری است بدیهی است که به ثمر نشاندن اندیشه، پایداری می خواهد.

۵-بازیگوشی و شوخ طبعی: شواهد نشان می دهد افراد بسیار خلاق، شوخ طبع تر از افراد بسیار باهوش هستند. شوخ طبعی او سطحی نیست بلکه نشان از ژرفگرایی او دارد.

 

۶- ناهمنوایی: همنوایی مانع بروز خلاقیت می شود. هر قدر همنوایی بیشتر باشد خلاقیت کمتر است. فرد خلاق غالباً ناهمنوایی می کند و بیشتر به خود محوری می پردازد و غیرقراردادی عمل می کند و قرار دادهای رایج را نمی پذیرد و همیشه در معرض خطر بیگانه شدن با دیگران است. او فردی است که اعتماد به نفس درونی دارد و بر اساس همین اعتماد برای رسیدن به اهدافش همیشه در تلاش است.

فرد خلاق کلی نگر است و تمایل به حداکثر تغییر و عمل ورای دستورالعمل دارد. او یک نوع ارزیابی درونی دارد و در کل باید بگوییم این افراد ثبات عاطفی بیشتری دارند و نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی حساس هستند، در مباحثات، عقیده خود را بیان می کنند ولی اصراری به تحمیل عقیده خود ندارند، بخش عمده ای از وقت و انرژی خود را صرف توجه دقیق به اطراف خود می کند، دارای استقلال رأی و داوری بوده و به قضاوت های مستقل می پردازند، پر تکاپو، دارای انرژی و ریسک پذیرند، قدرت بازی با عناصر و مفاهیم را دارند، مسائل پیچیده را به مسائل ساده ترجیح می دهد و با علاقه بسیار برای یافتن راه حل می کوشد، این افراد توانایی ایجاد تعداد زیادی ایده به طور سریع را دارند. بیشتر تمایل به رفتن مهمانی هایی دارند که افراد دعوت شده را تا به حال ندیده باشند.

 ● رابطه افراد خلاق با دیگران

 

افراد خلاق به خصوص کودکان و نوجوانان خلاق گاهی در ارتباط با محیط دچار اشکالاتی می شوند این مشکلات به ویژه در ارتباط با پدر و مادر، همسالان و معلمان پیش می آید و سبب این است که افراد خلاق علایق و شخصیت مخصوصی دارند که با علایق و شخصیت اطرافیانشان متفاوت است. این تفاوت ممکن است منشأ سوء تفاهم، سوء تعبیر یا اشکالاتی مانند آن شود.

 ● رابطه افراد خلاق با پدر و مادر

این رابطه ممکن است از جهات گوناگون سبب اشکالاتی شود به طور نمونه اگر پدر و مادری حساسیت و خلاقیت کودک را تشخیص ندهند، ممکن است کودک در ارتباط با آنها؛ ناکامی های زیادی مواجه شود زیرا پدر و مادر با این کودک مانند یک کودک معمولی رفتار می کنند در صورتی که او نیاز به یک رفتار ویژه دارد.

 

کودک خلاق ممکن است کارهایی بکند یا حرف هایی بزند که خارج از معیارهای سنی اوست و پدر و مادر تصور کنند فرزندشان غیرطبیعی است. در این صورت پدر و مادر سعی می کنند تا کودک را تحت فشار قرار دهند تا خود را با معیارهای موجود اجتماع وفق دهد. درصورت بروز چنین وضعی کودک احتمالاً دست به انتخاب می زند و یکی از دو راه زیر را انتخاب می کند:

۱- یا به فشار و اصرار پدر و مادر تسلیم می شود و از آن پس هر حرکت خلاق را در خود سرکوب می کند و می کوشد پیوسته از معیارهای به اصطلاح هنجار پیروی کند.

 

۲- یا در مقابل فشار پدر ومادر تسلیم نمی شود.

که درصورت اول خلاقیت در وجود کودک خاموش می شود و اجتماع برای همیشه از نعمت آن بی بهره خواهد ماند و درصورت دوم مبارزه می کند ولی چون استقلال کافی ندارد و نمی تواند راه زندگی خود را عوض کند واکنش هایی به صورت خصومت با پدر و مادر، بزهکاری، ترک مدرسه، گوشه گیری یا رفتارهای ناخوشایند از خود بروز می دهد. البته عده اندکی هم با وجود جو نامناسب از اندیشه های خلاق خود صرف نظر نمی کنند که این دسته جزو استثناها هستند.

 

پس مشاهده می شود که درک و آگاهی پدر و مادر و واکنش مطلوب آنها در مقابل اعمال و افکار خلاق تا چه حد مهم و اساسی است و چه قدر می تواند از هدر رفتن استعدادهای خلاق در کودکان جلوگیری کند.

● رابطه افراد خلاق با همسالان

فرد خلاق با همسالان و همکاران خود تفاوت هایی دارد که گرچه ممکن است همسالان و دوستان او توجه لازم را به توانایی های او نکنند ولی استثنایی بودن او را درک می کنند. کودک خلاق به گونه ای عمل می کند که از کودکانِ چند سال از او بزرگتر، انتظار می رود.

 

رفتار کودک خلاق سبب می شود که همسالان او را مانند خود تصور نکنند و به علل مختلف مانند حسادت، احساس حقارت یا ناهماهنگی از او دوری کنند. این اشکالات در ارتباط او با همسالانش به خصوص در سال های قبل از بلوغ که کودک علاقه زیادی به همانند سازی و پیروی از همسالان خود احساس می کند شدت می یابد.

از طرف دیگر کودک خلاق نیز دوست دارد وقت خود را صرف اموری کند که برای همسالانش جالب و لذت بخش نیست و علاقه به مسائلی دارد که مورد توجه همسالانش نیست برای جلوگیری از این مشکلات به جای جدا کردن کودک از همسالانش می توان به آموزش خلاقیت در همسالان کودک همت گماشت تا همگان به استعدادهای بالقوه خود پی ببرند و آنها را رشد و گسترش دهند در این صورت با به وجود آمدن تفکر واگرا در همسالان کودک، علایق مشترک میان او و همسالانش بیشتر می شود.

 

● رابطه افراد خلاق با معلمان

 

معلمان نیز مانند پدر ومادرها انتظاراتی از دانش آموزان دارند که خارج از تحمل فرد خلاق است مثلاً معلم دوست دارد که دانش آموز بیشتر وقت خود را صرف یادگیری درسی بکند که تدریس می شود واگر دانش آموزی درس های مدرسه را از دیدگاه های دیگر بررسی کند و بیاموزد ممکن است مورد بی مهری معلم قرار گیرد مگر آنکه معلم از آگاهی های لازم برای روبه رو شدن و تعلیم این گونه کودکان برخوردار باشد.

گاهی به طور کلی نظر معلم نسبت به کودکان خلاق منفی است چرا که کودک خلاق پیوسته سؤال می کند، به بررسی جواب ها می پردازد، به دنبال جزئیات و علل مسائل و پدیده ها می رود و کنجکاوی او سیری ناپذیر است و توضیحات ناقص و معمولی او را قانع نمی کند و این گونه مسائل در معلمی که به مطالب درسی تسلط ندارد یا از نظر شخصیتی نامتعادل است یا در معلمی که بر معلومات و اطلاعات خود اعتمادی ندارد یا در معلمی که دچار تعصب است واز قبول روش های جدید احساس ناراحتی می کند اضطراب و واکنش نامطلوب به وجود می آورد، در اینصورت کودک از سؤال کردن سر خورده می شود یا در برابر سؤال های خود جواب های نامربوط و مأیوس کننده می شنود وحتی ممکن است مورد تمسخر معلم خود نیز قرار بگیرد، در نتیجه کنجکاوی و علت یابی در کودک از بین می رود و برای آنکه مورد تمسخر و احتمالاً تنبیه قرار نگیرد از نشان دادن رفتارهای خلاق خود داری می کند. به طور کلی ناآگاهی های علمی، اجتماعی، تعصب، سنت گرایی افراطی، تفکر همگرای محض، تردید و مانند اینها سبب می شود که معلم از رویارویی با کودک خلاق و سرآمد و پذیرش او احساس ناراحتی کند و نتواند محیط مناسبی برای رشد و شکوفایی استعدادهای خلاق کودک مهیا کند؛ معلمانی که با نظام های سنتی و محافظه کارانه آموزش دیده و پرورش یافته اند انعطاف پذیری چندانی ندارند. آنان انتظار دارند که آموزش و پرورش همواره به روال گذشته اجرا شود و هیچ کس در راه و روش یادگیری از معیارهای موجود سرپیچی نکند.

● موانع پرورش خلاقیت

 

۱- عادات پیشین

۲- دلسرد کردن خود به عنوان یک عامل بازدارنده

 

۳ -کمرویی که خود مانع خلق ایده هاست

۴- کمبود پشتکار وتحمل

 

۵- محدود کردن کنجکاوی کودکان

۶ -سرکوب خیالبافی کودکان

 

۷- تأکید بسیار بر نمره امتحانی

۸- تأکید بسیار بر مهارت های کلامی و دروس نظری

 

۹- تأکید بسیار بر پیشگیری

۱۰- تأکید بیش از حد به نقش جنسیت

 

۱۱- ریشخند کردن کودکان برای پاسخ های غیرمعمول و غیر کلیشه ی

۱۲- نحوه نگرش معلم

 

۱۳- نحوه نگرش دانش آموزان

۱۴- نقش جنسیت:

 

اهمیت فرهنگی که اجتماع برای جنسیت قائل است منشأ تعارض های بسیاری برای افراد خلاق است. تفکر خلاق مستلزم حساسیتی بیش از حد است که این خصلت در جامعه کاملاً زنانه است و از سویی دیگر ناوابستگی به غیر، خصلتی کاملاً مردانه به شمار می آید، از همین رو یک پسر بسیار خلاق نسبت به سایر هم جنسان همسال خود دارای صفاتی زنانه و دختری بسیار خلاق در مقایسه با همسالان خود دارای صفاتی مردانه به نظر می رسد.

 

  
0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>